Anna ChyłaKompetencje to poza umiejętnościami też wiedza dotycząca danej dyscypliny. Przede wszystkim, to jednak postawa wewnętrznej motywacji do korzystania z określonych umiejętności, czyli działania zgodnie z posiadaną wiedzą. To podejście nazywane jest trójkątem kompetencji i mocno powiązane jest z aktywnością zawodową[1].
Kompetencje dzielimy na twarde i miękkie[2], choć ten podział nie zawsze jest łatwy i oczywisty. Trudności klasyfikacyjne związane są zwłaszcza z kompetencjami łączącymi element „twardych” umiejętności narzędziowych lub wiedzy specjalistycznej i „miękkich” kompetencji społecznych.
Mimo to, najprościej ujmując tę kwestię, kompetencje twarde to przede wszystkim kompetencje specjalistyczne, związane ściśle z przyszłym obszarem zawodowym lub dyscypliną akademicką.
Na kompetencje miękkie składają się umiejętności o bardziej przekrojowym charakterze, przydatne w wielu, bardzo różnych, grupach zawodowych. Nazywane bywają też kompetencjami transferowalnymi, bo łatwo przenosić je na różne sfery działalności zawodowej, nie są tak bezpośrednio związane z konkretną branżą.
Kompetencje transferowalne:
- zwiększają mobilność zawodową,
- wspierają uczenie się przez całe życie,
- wpływają na dobrostan psychiczny,
- są kluczowe w środowiskach pracy opartych na wiedzy[3].
Zgodnie z danymi z raportu OECD “Skills Outlook 2021. Learning for Life” komunikacja, współpraca w zespole i kompetencje organizacyjne są najbardziej pożądanymi kompetencjami transwerowalnymi pojawiającymi się w ofertach pracy. Kompetencje analityczne, rozwiązywanie problemów, przywództwo i prezentacja również można uznać za mocno transferowalne, pojawiające się w szerokiej gamie ogłoszeń z różnych branż, podobnie jak kompetencje cyfrowe, które znajdują się gdzieś pomiędzy kompetencjami miękkimi a twardymi[4].
Kompetencje miękkie przez swą powszechną obecność w mediach, różnych raportach i zestawieniach stały się terminem nieco rozmytym. Dodatkowo ich klasyfikacji i zestawień jest mnóstwo, każde szanujące się gremium związane z edukacją lub rynkiem pracy proponuje swój zestaw. Najczęściej pojawiające się w zagranicznych katalogach[5] kompetencje przyszłości, które zaliczają się do kompetencji miękkich to:
- współpraca,
- komunikacja,
- rozwiązywanie problemów,
- krytyczne lub samodzielne myślenie,
- zarządzanie sobą, w tym uczenie się i umiejętności metapoznawcze,
- podejmowanie inicjatywy i przywództwo,
- kreatywność[6].
Cztery z nich składają się na amerykańską koncepcję 4K:
- komunikacja,
- kooperacja,
- kreatywność,
- krytyczne myślenie[7].
Swoją klasyfikację ma również UNICEF dzieląc kompetencje transferowalne na 4 wymiary:
- poznawczy – kreatywność, myślenie krytyczne, rozwiązywanie problemów,
- instrumentalny – współpraca, negocjowanie, podejmowanie decyzji,
- indywidualny – samoregulacja, odporność (resilience), komunikacja,
- społeczny– szacunek dla różnorodności, empatia, zaangażowanie[8].
W 2024 roku powstał raport „Kompetencje inżyniera przyszłości” opracowany przez Infuture.Institute na potrzeby planowania strategii związanej z kształceniem inżynierskim w AGH[9]. Autorzy wskazują 28 kompetencji przyszłości, w tym 3 kluczowe, najlepiej odpowiadające na zmiany w gospodarce:
- myślenie systemowe – dostrzeganie zależności i wpływów, zdolność do systemowej analizy,
- międzygatunkowe rozwiązywanie problemów – uwzględnianie innych niż ludzka perspektyw przy rozwiązywaniu problemów, w tym kwestii związanych z klimatem czy ochroną środowiska,
- stosowanie etyki inżynierskiej – etyczne podejmowanie decyzji ze świadomością ich szerokich konsekwencji[10].
Badania związane z kompetencjami miękkimi obejmują też środowisko przyszłych pracodawców. W raporcie: “Trendy kształtujące polskie branże i kompetencje przyszłości. Perspektywa 17 branż” (PARP) autorzy wyróżnili 6 kategorii kompetencji przyszłości, które były wspólne dla większości analizowanych branż:
- komunikacja, relacje, współpraca,
- organizacja, zarządzanie, planowanie,
- kompetencje analityczne,
- kompetencje cyfrowe,
- rozwój, twórczość, innowacyjność,
- ochrona środowiska, zrównoważony rozwój.
Respondenci w tym badaniu wskazali też kompetencje, które uważają za słabo rozwijane:
- budowanie i rozwijanie relacji biznesowych (negocjacje i komunikacja),
- przewidywanie i minimalizowanie ryzyka,
- współpraca w grupie,
- odporność na stres i dynamiczne środowisko pracy,
- kierownicze, związane z delegowaniem zadań i zarządzaniem zespołem,
- umiejętność poszukiwania i wdrażania nowych rozwiązań technologicznych,
- gotowość do rozwoju[11].
Oczywiście wszelkie kwestie związane z przewidywaniem przyszłości czy określaniem trendów to jedynie ektrapolacja istniejącej sytuacji, z uwzględnieniem czynników, które możemy przewidzieć. Jednak w obliczu jednej, dynamicznej, nieprzewidywalnej zmiany takie prognozy mogą okazać się zupełnie nieadekwatne. Nie posiadamy jednak innych narzędzi, które pozwalają na projektowanie kształcenia w kontekście spodziewanych potrzeb rynku pracy za kilka czy kilkanaście lat.
W tym kontekście niezwykle ważne stają się dwie cechy kompetencji miękkich – ich niezależność od dziedziny wiedzy oraz mniejsza podatność na dezaktualizację. Określenie: „kompetencje transferowalne” podkreśla ich uniwersalność, możliwość przenoszenia na różne pola zawodowe i większy potencjał związany z adaptacją do zmiennego środowiska pracy. Nazwa „human skills” wskazuje ogólnoludzki charakter kompetencji miękkich i ich niezależny od czasu, rozwoju technologii czy dynamicznych zmian na rynku pracy wymiar, w przeciwieństwie do kompetencji twardych, które są bardziej podatne na dezaktualizację, w związku z postępem technologicznym czy przyrostem wiedzy w danej dyscyplinie.
Rozwijanie kompetencji miękkich nie bez powodu jest w tym kontekście kluczowe. Ich niezależność od specyfiki danej dziedziny wiedzy to niewątpliwa przewaga nad kompetencjami twardymi, które bardzo ściśle wiążą się z określonym zagadnieniem. Dlatego określenie: „kompetencje transferowalne” jest najbardziej adekwatne, podkreśla ich uniwersalność, możliwość przenoszenia na różne pola zawodowe.
Bez względu na klasyfikację czy przyjęte nazewnictwo, kompetencje miękkie są niezbędnym obszarem kształcenia studentek i studentów. Taką kompetencją jest też łatwość adaptacji do zmian, co wydaje się wręcz konieczne do przetrwania w środowisku zawodowym XXI wieku.
[1] Filipowicz G., Zarządzanie kompetencjami. Perspektywa firmowa i osobista, Warszawa 2014; Filas S., Kompetencje na rynku pracy – o potrzebie rozwoju umiejętności osobistych i społecznych (część I), https://zawodowysos.pl/kompetencje-na-rynku-pracy/ dostęp: 09.04.2026.
[2] W przystępny sposób na ten temat: Soft Skills Vs Hard Skills, https://www.oxfordcollege.ac/news/soft-skills-vs-hard-skills/ dostęp: 09.04.2026.
[3] OECD Skills Outlook 2021 LEARNING FOR LIFE, raport OECD 2021, https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2021/06/oecd-skills-outlook-2021_6f4da936/0ae365b4-en.pdf; Council Recommendation on Key Competences for Lifelong Learning, https://education.ec.europa.eu/focus-topics/improving-quality/key-competences; Reskilling i upskilling jako odpowiedź na zmiany na rynku pracy, raport PARP, https://www.parp.gov.pl/storage/publications/pdf/Raport-tematyczny_re-upskilling_dost19122025.pdf dostęp: 09.04.2026.
[4] OECD Skills Outlook 2021 LEARNING FOR LIFE, raport OECD 2021, https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2021/06/oecd-skills-outlook-2021_6f4da936/0ae365b4-en.pdf dostęp: 09.04.2026, s. 43.
[5] Autor przywołuje 4 katalogi – Learning Compass 2030, OECD, 2019; New Vision for Education, World Economic Forum, 2015; amerykańską koncepcję 4C’s oraz integracyjne podejście australijskie Key Skills for the 21st Century z 2017 roku.
[6] Witkowski J, Kompetencje przyszłości. Propozycja katalogu do uwzględnienia w systemie kształcenia ogólnego, https://ceo.org.pl/kompetencje-przyszlosci/ dostęp: 13.03.2026.
[7] What Are the 4 C’s of 21st Century Skills?, https://www.icevonline.com/blog/four-cs-21st-century-skills dostęp: 13.03.2026. Polskie nazewnictwo za Instytutem Krytycznego Myślenia: https://instytutkrytycznegomyslenia.pl/ dostęp: 20.04.2026. Kooperacja bywa też tłumaczona jako współpraca.
[8] The 12 Transferable Skills from UNICEF Conceptual and Programmatic Framework, dostęp: https://www.unicef.org/lac/media/32441/file/The%2012%20Transferable%20Skills.pdf 07.04.2026.
[9] Kompetencje inżyniera przyszłości, raport Infuture.Institute, 2024, dostęp: https://www.agh.edu.pl/home/ckim/aktualnosci_i_wydarzenia/2024/0507/Inzynier_przyszlosci_ost.pdf 09.04.2026.
[10] Kompetencje inżyniera przyszłości, raport Infuture.Institute, 2024, https://www.agh.edu.pl/home/ckim/aktualnosci_i_wydarzenia/2024/0507/Inzynier_przyszlosci_ost.pdf 09.04.2026, s. 21, dostęp: 09.04.2026.
[11] Trendy kształtujące polskie branże i kompetencje przyszłości. Perspektywa 17 branż (PARP), https://kwalifikacje.edu.pl/kompetencje-przyszlosci/ dostęp: 13.03.2026.
